پى برد كه باوجود اين موجبات هرگونه اصلاح ادارى كه فقط بدان‌وسيله بارقهء اميدى هست كه ايران بتواند بىيارى ديگران اسباب رستگارى خود را فراهم سازد چه اندازه صعب و دشوار خواهد بود . بىعلاقگى نسبت به امور عمومى - همچنين از اثرات خاص اين سيستم است كه بايد بىاعتنائى به امور عام المنفعه را كه در ايران نظر مسافران را پيوسته جلب مىكند نسبت داد . وقتى كه به روزهاى طولانى مسافرت خويش مىانديشم و به ياد مىآورم كه كاروانسراها و پل‌ها و چاپارخانه‌ها در سرتاسر ايران احتياجى مبرم به تعميرات داشت كه بتوان گفت شمارهء آنها با انگشتان دو دست امكان داشته است و بعلاوه مساجد كه غير از چندتا از آنها در شهرهاى بزرگ همه در حالت ويرانى است و مدرسه‌ها يا كالج‌هاى مذهبى كه منظرهء خارجى آنها شوق هيچ طلبه‌اى را تحريك نمىكند و قصرها و باغات متروك كه شايد انحطاط و ظاهر مخروب آنها در نظر پادشاه فعلى مايهء تسكين خاطر انتقام‌آميزى نسبت به پيشينيان باشد . اگر در هر گوشهء ايران يك كاروانسراى نو يا جادهء مرتبى ديده شود كه حاكى از آن باشد كه كار و كوششى شده است يا پل تازه‌اى ساخته باشند ، حتما از اقدام خصوصى يكى از افراد است و بانى ، خواه وزير يا تاجر باشد هزينهء آن را از كيسهء فتوت خود پرداخته است و منظورش هم اين بوده است كه با آن كار ثواب مشمول دعاى خير زوار شود و يا موجبات نيكنامى خود را فراهم ساخته باشد . فقط آثارى از همين علاقه و همت انفرادى در ايران جديد مىتوان يافت كه درست برعكس وضعى است كه در دورهء پادشاهان صفوى وجود داشته است . در باب خرابى جاده‌ها و ريل‌ها بعدا مطالبى ذكر خواهم كرد ، اما از تمام داستان‌هاى راجع به فقدان سعى و كوشش ادارى ناشى از سيستمى كه هر فردى در صدد تحميل مالى بر همسايه است و خودش هم مشمول اخاذى فرد ديگرى خواهد شد ، ناگوارتر بىعلاقگى تامى است كه نسبت به منابع معدنى ايران وجود دارد كه در ظرف سه قرن سياحان همواره گفته‌اند كه بسيار معتبر و غنى است و تا تشكيل يك